Rekenwonder of wonderlijk rekenen?

Of: hoe een klein detail een wereld van verschil kan maken.

Ze is opgenomen nadat ze bij de huisarts is geweest waar ze aangegeven heeft dat ze in juni uitgerekend is. De huisarts stelde vast dat ze ‘te dik’ is voor het aantal maanden dat ze zwanger is en dat er mogelijk sprake is van hydramnion. Hydramnion is de toestand waarbij er een teveel aan vruchtwater is. Ook is mogelijk dat het kind in de buik groter is dan je gezien het aantal maanden mag verwachten. Wat ook. Reden voor onderzoek en zorg. Ze is er nu een maand en men is niet veel wijzer geworden.

Het is artsenvisite. Dat betekent dat de hele stoet ‘witjassen’, zoals ze oneerbiedig worden genoemd, bed na bed aandoet en een gesprekje met de patiënt aangaat om zaken uit te wisselen en deze weer helder op het netvlies te krijgen. Zo ook met deze vrouw, die graag Nadine genoemd wil worden.

Nadine is onder de indruk van de stoet. Toch gauw acht ‘witjassen’. De dokter met de bril voor op de neus kijkt naar Nadine en vervolgens naar zijn gegevens in het dossier.

‘Nou mevrouw’, begint hij. ‘Nadine’ zegt zij nadrukkelijk.  Hij kijkt haar over zijn bril aan en begint opnieuw. ‘Mevrouw, we staan bij u, na een maand opname, nog steeds voor een raadsel. Laten we het nog eens doornemen.’  De eerste dag van de laatste menstruatie …oktober…. Dan …ja.. even doorrekenen…. november, december, januari, februari, maart, april, mei, juni, juli…….’

‘Nee,’ reageert Nadine met een brede glimlach, ‘Dat doet u fout.’   ‘Wat doe ik volgens u fout, mevrouw?’

‘Nou, U doet juni >  juli en het is juli >  juni!. Met een ‘stommeling’ op haar gezicht kijkt ze de dokter triomfantelijk aan.

De dokter zwijgt. Verbouwereerd, hij laat de waarheid tot zich doordringen, loopt rood aan en zegt tegen de assistent:  ‘Morgen bloedprikken en naar huis.’

Bevallen !

Stage op afdeling Verlos en Kraam, dat levert veel verschillende ervaring op. Er is veel vreugde, maar ook onbeschrijflijk veel verdriet. Het is natuurlijk de afdeling waar het gaat over leven dat redelijk moeiteloos hoort te beginnen maar dat niet doet. Daarom zijn de mensen ook hier.

Als leerling tweede en derde jaar loop je daar stage, ben je medewerker. Je maakt van alles mee.

Daar is de Turkse vrouw. Zij moet bevallen en heeft de pech dat er geen enkele vrouwelijke verloskundige te vinden valt op dit moment. Er is alleen een mannelijke dokter.  En ik ben de enige verpleegkundige die in de buurt is en ook al een man.

Mevrouw spreekt en verstaat geen Nederlands. We moeten ons behelpen met mimiek en gebarentaal. Die is wat haar betreft heel duidelijk. ‘Ik wil geen mannen aan mijn lijf’ zendt zij uit. We snappen het, de arts en ik, denken we, en toch: de tijd dringt. Er is haast want er is gevaar gesignaleerd. De dokter mag wel toucheren om de ontsluiting te bepalen. Met de hand onder de lakens. De lakens bedekken haar blote onderlijf van het begin af aan.  We snappen het, we kennen het niet zo. Maar het is oké, we redden ons.

De dokter en ik staan beiden aan weerskanten naast haar bed. Opeens zien we onder het laken een golf tussen haar benen  bewegen. ‘Ah, daar zal je het vruchtwater hebben’, zegt de dokter, en hij slaat het laken terug. Tot onze verbijstering ligt daar een kind te spartelen.  De kraamvrouw is opgetogen, over het kind, maar grappig genoeg ook over ons optreden.  Met een dikke duim omhoog naar de dokter, naar mij, lijkt ze te zeggen:  ‘ Haha, ik heb mijn kind gebaard en jullie hebben er mooi niks van gezien!’

Fantastisch!

Fruit

Of het door de beugel kan of niet, daar komen we niet echt uit. Vast staat dat de verplegers van het Marinehospitaal dingen kunnen maken die ‘wij’ niet kunnen maken. Het is altijd wel lachen, gieren, brullen als je hen in de buurt hebt. Maar ‘kan’ het?
Ja dus. In ieder geval gebeurt het.

Het bezoekuur is voorbij. Dan klinkt er een belletje, daar rinkel ik vandaag even mee. Als dat op de zondagavond gebeurt roep ik altijd: ‘Naar huis, heren. Sport in Beeld!’ Geeft meestal een lachsalvo.

Nu is het middag. Het bezoek mag afscheid nemen. Het zijn het meest mannen, mogelijk aanstaande vaders. Hun vrouw met dikke buik achterlatend op de ziekenkamers met elk zes bedden.  Het lekkers en het fruit dat het bezoek heeft meegenomen ligt op de ‘nachtkastjes’. Dat fruit maken wij vervolgens schoon. We persen sinaasappels, schillen peren en appels, snijden die in mootjes, serveren ze smakelijk op schoteltjes. In het hectische ritme van onze dag is deze activiteit een moment om op adem te komen, even de zinnen te verzetten. En het is echt een lekkernij voor de mevrouwen, ook door de aandacht waarmee je dit doet.

Om dat ritueel in gang te zetten koerst de marinier doelbewust naar de ziekenzaal vol hoogzwangere vrouwen en roept:  ‘Zijn er nog vrouwen die bevrucht willen worden!!!??’

Precies. Op zaal gebeurt precies wat u als lezer nu gebeurt. Zeg het maar!? 😉

Strandwacht

Het is een bloedhete middag en Huijer en ik staan bij het strand van Bloemendaal/Zandvoort, omdat de afspraak is dat daar een ambulance hoort te staan om in geval van nood meteen te kunnen handelen. We staan er dan ook al de hele middag en op wat klein EHBO-werk na is er niets te doen geweest.
Het is Tweede Paasdag 1973. Het lijkt wel alsof half Haarlem en omgeving naar het strand gegaan is, zo druk is het. Het ziet in ieder geval zwart van de mensen.

Het loopt tegen vieren en onze dienst zit er bijna op. Veel strandgasten hebben al hun auto opgezocht en willen voor de drukte uit naar huis toe. Verstandig natuurlijk. Ze sluiten achteraan in de file naar Haarlem aan.

‘Zeg Ron’, zegt Huijer opeens tegen me. We zitten in de cabine van de ambulance te druppen.
‘Ja…?’ , reageer ik.
‘Jij hebt toch een afspraak om half vijf in Haarlem?’
‘Nee hoor, ik heb geen afspraak’.
‘Jawél, die heb je wél!’ zegt Huijer nu, terwijl hij me quasi serieus en een tikkie ondeugend aankijkt vanachter z’n grote brilleglazen in gouden montuur.

Ik begin het nu te snappen en speel het spel mee.
‘Ja natuurlijk, glad vergeten, dat is ook zo!’

‘Dacht ik’, zegt Huijer en start de ambulance. ‘Dan moesten we maar eens gaan zorgen dat we dat halen.’  De ambulance komt in beweging en Huijer drukt op DE twee knoppen.
De ene is voor de blauwe zwaailichten, de andere voor de sirene.

De Zeeweg staat compleet vast met al het naar huis terugkerend volk. Het is éen file, de hele Zeeweg, zo’n 7 kilometer lang, van onze standplaats tot aan Haarlem.

Zoals het hoort gaat iedereen voor een ambulance met signalen opzij. Men rijdt de berm in of gaat dicht op de buurman staan. Het gaat hier en daar niet zonder het nodige getoeter en minder aardige gebaren naar elkaar. Toch zijn wij best snel bij de rotonde aan de grens met Overveen. Op de rotonde staat een agent het verkeer te regelen. Als hij ons ziet en hoort aankomen stopt hij met groot vertoon al het andere verkeer en gebaart ons dat we veilig door kunnen. Dat doen we. Als we bij Haarlem zijn neemt Huijer gas terug, zet de sirene af en wat later gaan de zwaailichten uit.  Als het andere verkeer ons wat bevreemd bekijkt houden we ons gezicht in een professionele plooi. Zo van: dit gebeurt binnen ons werk nou eenmaal. Meldingen worden soms in getrokken.
‘Weet je, Ron. Het lijkt een kwajongensstreek. Maar met je ambulance achteraan de file aansluiten is het ook niet. Dan is de ambulance niet beschikbaar als we ergens dingend nodig zijn.’

‘We zijn er weer’, zegt Huijer even later. ‘Even afmelden en naar huis. Doe ik wel. Tot morgen! ’

Het is half vijf. Ik ga naar huis.

Ah, dat is iets voor mij….

Het valt me niet mee.
M’n eerste schreden in de ‘B’. Ik heb zojuist, maart 1975, de opleiding tot A-verpleegkundige afgerond en heb in de Deo in Haarlem een heerlijke tijd gehad. Ik voelde me daar gewenst, kundig en ik deed ertoe. Het is blijkbaar belangrijk dat je, vooral als man (carrière) zorgt voor een brede opleiding. Wie A zegt moet B zeggen. De ‘Z’ ligt gevoeliger en heeft een minder aanzien voor je toekomst…? Dus nu een collega-geslaagde van de Deo naar dit psychiatrisch ziekenhuis solliciteerde ging ik daarin met hem mee.
Nu ben ik geplaatst op een “chronische afdeling”. Een 18-tal vrouwelijke patiënten die het met elkaar hebben te doen. De sfeer is merendeels goed, de dames zijn ook wel aardig voor elkaar en daarnaast vliegen de vloeken en de scheldwoorden je om de oren en heb je de taak om de vrouwen uit elkaars greep te verlossen. Doordeweeks overdag zijn de meeste dames naar ‘therapie’. Vaak iets van dagbesteding.

Ik voel me er niet meteen op mijn plaats. Ik heb veel van een ‘doener’ in me en daar is op deze afdeling niet veel sprake van. Ik verveel me, voel me niet productief. Dat verandert als ik merk dat er een aquarium staat waar mogelijk vissen in zitten. Die vissen zijn niet echt te zien. Het glas is groen, dik groen. Een dikke laag alg.
Ah, denk ik, dat is iets voor mij.
Twee uur later is het aquarium schoner en zien de dames weer wat voorbij zwemmen.

Er is een Pietje, een goudgele kanarie, in een kooi op de hoge kast. Het zit er een beetje droevig, het kooitje is troeperig.
Ah, denk ik, dat is iets voor mij.
Een uurtje later zit Pietje in een glanzend schone kooi. Schelpzand had ik zelf gekocht en meegenomen, het ruikt en oogt super-fris. Pietje fluit een keer, nog eens, en zowaar, een uur later blijkt het te kunnen zingen. Het valt de dames op en een paar mevrouwen moedigen Pietje tot verder fluiten aan. Klus geklaard. En tevreden. Dit was nuttig.

Er is een medicijnklapper. Daarin worden de actueel gebruikte medicijnen bijgehouden en uitgelegd naar werking, bijwerking, dosering. Dan hoef je het hele dikke repertorium er niet steeds erbij te pakken. Handig…als het bijgehouden is. Niet dus.
Ah, denk ik, dat is iets voor mij.
Ik heb er een week of twee voor nodig om alles opnieuw uit te zoeken, te verzamelen en overzichtelijk te rubriceren. Het geeft me een heerlijke energie. Met voldoening doe ik de klapper een aantal malen open en dicht en vind dat de bevalling geslaagd en achter de rug is.
De collega’s zijn er blij mee, zo ook de teamleider.

Die roept me bij zich. “Ron, kan ik je even hebben?’  We zitten samen in kantoor en ze steekt van wal.

“Ron, ik ben erg over je te spreken. Je bent een aardige kerel, je gaat over het algemeen leuk met de dames om en wat me vooral opvalt is hoe goed je wat achterstallig onderhoud oppakt en uitvoert. We zien de vissen weer zwemmen, Pietje heeft een schone kooi en fluit weer, en we hebben een goed lopende medicijnklapper. Complimenten! Wat ik me alleen afvraag? Hoe is het met jou en mevrouw Arends?”

Stilte.

Mevrouw Arends…. Mevrouw Arends is de enige bewoner die door de weeks niet naar ‘therapie’ gaat en de hele dag in de huiskamer in een hoekje op dezelfde stoel zit. Stilzwijgend. Een bril met dikke glazen op haar neus en steeds één traan die over haar linkerwang biggelt.
Met haar heb en kan ik nog niks. Wat een confrontatie is dit.

“Dus dat is wel iets voor jou? Om mee aan de slag te gaan….?” aldus m’n teamleider.

Niet ‘Doen’ maar ‘Zijn’ is de opdracht.  Ik realiseer me dat ik nog heel veel te leren heb.

Jan Mimpen (*)

Hij is éen van de betekenisvolle mensen in het tweede deel van mijn leven, daar waar ik de hulpverlening in ga. Jan is hoofd van de A-opleiding en we krijgen les van hem in talloze onderwerpen. Omdat hij Hoofd Opleiding is valt hij regelmatig in voor docenten van wie de les door omstandigheden uitvalt. En Jan is qua kennis en kunde een allrounder.  Favoriete onderwerpen heeft hij wel en bij voorbereidings-tijdnood valt hij daar op terug.
Poep en Pies. En alles daaromheen. Steevast. We weten het, hebben er schik om, we stellen ons erop in.

In éen van de lessen vertelt hij iets over het kapsel van Bouwman, een onderdeel van de nier. Later krijgen we les van dhr.Grimbergen, de eigenlijke aangewezen docent voor dit onderdeel, nieren en het kapsel van Bouwman. Hé, het valt me op dat hij het net even anders uitlegt. Ik sla er verder geen acht op. Tot Jan een schriftelijke toets geeft waarin hij een vraag over dat kapsel van Bouwman opneemt. Tja, dan wordt het hachelijk. Ik heb twee antwoorden. Ik besluit ze allebei op te schrijven. U, (Jan) geeft aan dat….. en dhr. Grimbergen zegt daar dat…….
Een week later krijgen we de nagekeken toets terug.

Bij de twee antwoorden schrijft Jan: “Dan heeft dhr. Grimbergen gelijk.”
Ik denk dat Jan het wel op prijs stelt dat ik hem niet publiekelijk met het verschilletje confronteer, hij wordt niet graag in verlegenheid gebracht. Er ontstaat een begin van wederzijds respect en toegenegenheid. Hierbij blijft de basiscode van afstand en nabijheid gehandhaafd, het scheiden van het zakelijke en het persoonlijke.
Het is dan ook pas na de opleiding dat Jan mij benadert met de vraag of ik een actieve rol kan vervullen bij de Pax Christi Voettocht, waarin hij een leidersrol vervult. Daar ga ik op in en we beleven veel mooie momenten samen.

Ik ben aanwezig, present, waar Jan aan het eind van zijn leven komt, in een ziekenhuisbed in “onze Deo” in Haarlem. Ik ben er samen met een gemeenschappelijke vriendin en collega-verpleegkundige uit de A-periode.
Beiden is het ons ingegeven en ‘weten’ we dat we er op dat moment moeten zijn, zij uit Haarlem-Zuid, ik uit Nijkerk. Het is half tien in de avond.
Jan is niet bij kennis, is diep weggezakt. Opeens komt hij halfzittend overeind, kijkt ons met grote ogen aan, we zien dat hij ons allebei herkent, gaat vervolgens achterover in de kussens en blaast zijn laatste adem uit.

We vieren zijn leven op de dag dat hij wordt gecremeerd. Met hem mee verbrandt ook wat rode aarde van de Negev-woestijn uit Israël, dat ik die morgen in zijn kist doe. Ik zing nog  ‘You’ve got a friend’ en dan is het gebeurd.

Dank je, Jan. Je was een fijne en integere vriend.
Nu resten ons de goede herinneringen en verhalen.

Ach, laat me nog even?…..

Ze is kwijt. Opeens wordt ze gemist. De plaats aan tafel van Mevrouw van Oord, meestal bij haar voornaam ‘Marietje’  genoemd, blijft leeg. We zijn van haar gewend dat ze even gaat rusten eind van de middag, om vervolgens bij het avondeten weer aan te schuiven. Vandaag niet.

De afdeling waar Marietje verblijft herbergt zo’n twintig gedesoriënteerde personen.
Het paviljoen is éen van de oudste van dit psychiatrisch ziekenhuis. Er zijn nog een aantal van dat soort grote paviljoenen op dit terrein. Zij stammen uit de tijd dat men psychiatrische patiënten op deze manier onderbrengt, in paviljoens waar vier groepen samen konden zijn. Met een schijnbare logica van twee groepen ‘çhronisch verblijf’, een groep ‘resocialisatie’ en een  groep ‘opname’.

Zo’n paviljoen is groot en vooral deze, alleen voor ‘geriatrie’, toont erg ouderwets. Er wordt de laatste jaren ook niet meer in geïnvesteerd. Investeringen gaan naar de afdelingen waar nog ‘eer te behalen valt’ uit de behandelingen.

We lopen alle kamers af en roepen haar naam. Geen reactie. Niemand heeft haar ook gezien. En al zou men haar hebben gezien, dan nog zou niemand zich haar herinneren. Niet voor niks een groep personen met desoriëntatie  natuurlijk.

Na een dik uur zoeken slaat men alarm. Het dienstdoend avondhoofd verschijnt ten tonele, maar ook die kan weinig toevoegen. Kan Marietje uit het paviljoen zijn gegaan? Dat lijkt haast een onmogelijkheid. Het zijn alle gesloten afdelingen. Maar ja, je weet het nooit 100% zeker. Dus gaat er ook een signaal naar ‘buiten’.  Sowieso naar de receptie, bij de poort, de slagboom, waar de portier dienst heeft. Deze meldt dat hij niks ongewoons heeft gezien en belooft alert te zijn.

Dan gaat de telefoon in het kantoor. Het is Martien (*)  Martien is van de Technische Dienst.
“Ja, hoi, ik zit hier bij de portier en hoor dat Marietje vermist wordt? Vertel?….”

Martien komt overal op dit terrein en is, of staat, bij iedereen bekend. Het is een man van weinig woorden en de woorden die hij uitspreekt zijn kort en krachtig, duidelijk,  gespeend van elk besef van rang of stand in de organisatie, altijd recht uit het hart. Je houdt van hem of je …nou ja. Ik hoor bij de eerste categorie.  Hij is niet makkelijk, maar door zijn ‘kort – door – de – bocht – zijn’  heel betrouwbaar.
M’n laatste ervaring met Martien was van een week daarvoor, toen er een jonge mannelijke patiënt op het dak van een ander paviljoen stond met het plan om zich naar omlaag te storten. Hij wilde dood, of liever, hij wist niet meer hoe te leven. Er stonden veel mensen buiten ernaar te kijken. De psycholoog deed erg zijn best de jongeman te bewegen van de rand van het dak weg te gaan en het zolderraam in te kruipen. Alleen kwam in het hele repertoire aan woorden  van de behandelaar geen enkel stuk tekst voor waardoor de jongeman zich aangesproken voelde. Daar kwam Martien, keek het geheel een paar seconden aan en zette toen een stem op richting de jongeman.

“Hee, jij, klootzak, wat maak jij nou? Ben je de boel een beetje op stang aan het jagen? Sodemieter een eind op, man, wees een kerel en gaat van die rand weg en naar binnen. Ik kom je halen hoor, je wacht op me en wee je gebeente als je rare fratsen uithaalt. En hier iedereen omkeren en wegwezen, je  hebt hier niks te zoeken, hier gebeurt verder niks, doei”.  Het is opvallend wat een impact dit optreden heeft.  Een groot aantal mensen haalt de schouders op en vertrekt, Martien z’n hoofd verschijnt bij het zolderraam en de jongeman slipt naar binnen.

“Kom eraan”, zegt Martien, nadat hem verteld is wat er aan de hand is. Even later gaan collega’s met Martien nogmaals door de afdeling. Niets. Door de rest van het paviljoen. Ook niets. “Zolder”, zegt Martien.  “Die is op slot als het goed is ”, zegt het Dienstdoend Hoofd. Niet dus. De zolderdeur is open. Naar boven dan.
De zolder is leeg.

“Er is een wc achterin” zegt Martien opeens. En hij loopt die kant op. De deur staat een pietsie open. Voorzichtig opent Martien de deur. En warempel. Daar zit Marietje. Haar onderbroekje op de enkels, haar rok tot haar middel opgerold, haar handen rusten op haar blote bovenbenen.
In haar linkerhand prijkt een grote bruine bolus. Met haar rechterhand streelt ze die zachtjes en liefdevol.  Ze kijkt op, ziet ons, kijkt vertederd, neigt naar de bolus als was het een pasgeboren kind en zegt:  “Ach, laat me nog even? Hij heeft me zo’n pijn gedaan….

Epiloog.

We waren allen ontroerd.
Marietje was het voorval misschien al snel vergeten. Het moment dat ik dit beschrijf ligt 50 jaar later. Om nooit te vergeten.

Maximale nabijheid met behoud van distantie.

Zo werd het ons geleerd, al in de pré-klinische periode, bij de eerste lessen over de relatie verpleegkundige-patiënt. Wél dichtbij genoeg komen zodat er een goede therapeutische relatie ontstaat, maar niet zo dichtbij komen dat je teveel persoonlijk bij de patiënt betrokken wordt en persoonlijk teveel door diens situatie geraakt kan worden.

Meteen de eerste keer dat ik Benno (*) zie en spreek ben ik verkocht.  Hij ziet eruit als een flamboyante levensgenieter. Haren tot ver over zijn schouders, grote diepbruine levenslustige, uitdagende ogen. Anno 2000-nu zou hij je doen denken aan de jonge Rafael Nadal. Een heel leven voor de boeg en daar heeft hij zin in ook.

Alleen, hij is ook soms intens moe, trekt dan wit weg, moet rusten en komt dan weer langzaam bij zijn positieven.

Benno komt net uit Amerika, is vlak na aankomst in Nederland onwel geworden, zijn been is niet in orde, en hij wordt zo van Schiphol voor nader onderzoek ter observatie op onze afdeling Chirurgie opgenomen.
Benno ligt nu bed 1, het eerste bed links.
Die luie Amerikaan, zo noemt mijnheer Slager van bed 4 hem honend. Een luie amerikaanse niksnut. ‘Moet je ‘m op zijn nest zien liggen…Hij is moe, zegt-ie!’

Benno’s hobby is muziek. Hij speelt drums en had in de States een band gehad. Nu is hij hier om met zijn moeder en zus in Holland te gaan wonen. Wel erg wennen. Een nieuwe school zoeken om te kunnen gaan studeren en nieuwe vrienden vinden, vooral om muziek te kunnen maken. We raken al gauw aan de praat en wisselen van alles uit over muziekgroepen en -stijlen. We besluiten om samen een band op te richten zodra hij uit het ziekenhuis is ontslagen. Even die ontsteking in zijn bovenbeen wegwerken. Benno noemt me steevast ‘James’ omdat hij het grappig vindt hoe hij zogenaamd op z’n wenken bediend wordt. Ik draag een keer zachtleren, lichte, italiaanse schoenen. Die wil hij ook wel. Maar eerst even dat been….

‘Ron, kun je even met me meekomen’, vraagt zuster Caroline (*), mijn sub-hoofd.

Eenmaal in kantoor zegt ze me te gaan zitten omdat ze me iets moet vertellen.
‘Ik heb de laatste tijd gevolgd hoe jij optrekt met Benno en ik zie dat jullie samen zoveel plezier hebben over muziek…’  ‘Nou en of’, beaam ik.

‘Ik moet je iets ergs vertellen Ron. Je zal schrikken en ik neem je juist ook even apart omdat je zo nauw bij Benno betrokken bent. Het is niet goed met Benno, Ron. Benno heeft kanker en is er ernstig aan toe. Hij gaat het niet redden…’

Zuster Caroline is een lieverd. Dwars door alle schrik heen, want ik ben verbijsterd, vind ik het zo ontzettend tof van haar dat ze zo attent is om mij even apart te nemen.

Benno wordt zelf nog niet geïnformeerd. We schrijven 1973…

Ik kan Benno dagenlang niet recht in de ogen kijken. Ik ben geschokt, verbijsterd en overmand door intens verdriet. Wij weten het allemaal, hij weet nog van niks. Dat was toen nou eenmaal zo in die tijd. Je mocht niks zeggen. Idioot eigenlijk. Dat vinden we anno Nu.

‘Luie Amerikaan’, zo bromt mijnheer Slager regelmatig voor zichzelf.
Ik kan de man wel wat aandoen.

Benno gaat kort daarop naar Leiden, kijken of ze daar nog iets kunnen uitrichten. Daar zoek ik hem nog zo’n twee keer op, maar het duurt al met al niet lang voor hem.

‘Er is een dame voor je bij de poli, Ron….’, zegt de afdelingssecretaresse.
‘Ben jij die broeder, die zo met Benno optrok?’ vraagt het meisje met scherpe stem. ‘Ja’, zeg ik. Het is zijn jongere zusje. ‘Nou, hij is dood hoor, dan weet je dat.’  Ze kijkt me aan alsof ik me schuldig zou moeten voelen.

Het is waarschijnlijk haar eigen pijn waarvoor ze komt.  Ze komt niet om mij te informeren. Ze komt om me te confronteren en mij pijn te doen. Ze vindt dat ik hem in de steek heb gelaten, dat ik vaker naar het Leids Universitair had moeten gaan,  waarschijnlijk.

‘Mijnheer Slager…..kent U Benno nog, die ‘luie Amerikaan?’ zoals U hem noemde’, vraagt lieve collega Jeannie aan de man op bed 4. ‘Jazeker, nou en of ik dat jong nog ken, ha!’ lacht hij schamper.

‘Hij is gisteren overleden in Leiden…..Ik vind dat u dat moet weten. Hij had kanker’, zegt Jeannie zacht maar trefzeker.

Mijnheer Slager trekt wit weg en draait beschaamd zijn hoofd weg.

Raak, denk ik, als ik de schrik en de schaamte op de man z’n gezicht zie.

Benno, ik zal hem nooit vergeten.

1 april.

Het is 1 april 1973. Mijn stage op de ambulance begint en ik word voorgesteld aan mijn chauffeur en collega van die dag. Men zegt mij dat mijn eigenlijke begeleider,
dhr. Huijer,  vandaag afwezig is door privé-omstandigheden en dat deze morgen komt.
Ik heb geen enkele ervaring met ambulance-werk, ben zo groen als gras. Het lijkt me reuze spannend. Deze stage van twee maanden maakt deel uit van de opleiding tot A-Verpleegkundige en is gepland ergens in het tweede leerjaar. We zijn dus met z’n drieën en er is plaats voor 2 voorin. Toch krijg ik een plek naast de chauffeur en de meer ervaren collega gaat op de stoel achter mij.

De dag begint met wat ritten voor patiënten tussen thuis en ziekenhuis en vice versa.

De eerste rit betreft het ophalen van een ‘kraamvrouw’ uit het ziekenhuis en haar transport naar huis.  Het betreft een vrolijke blozende volronde moeder met pasgeboren kind in de reiswieg. De ‘kraamvader’, op een leuke manier zichtbaar nerveus en bedrijvig, zegt met ernst in de stem: “Heren, ik heb slecht nieuws.  Wij wonen zeshoog in Schalkwijk en de lift is kapot. Dat wordt trappenlopen.”

Onze chauffeur en helper kijken elkaar aan en ik kijk om en om naar beiden: wat betekent dit voor ons…  Geen zorg. Het is 1 april, mijnheer maakt een grap.”
“Echt niet”, reageert papa, “ het is echt zo.” De chauffeur glimlacht.

Eenmaal bij de flat aangekomen blijkt de lift zowaar geheel Buiten Bedrijf te zijn. Zeshoog, twaalf trappen…..!  Met een  “Boven heb ik koffie” probeert de kraamheer de sfeer goed te houden.
“Allee, jij boven (chauffeur)  en jij onder, lange” , zegt de man van de ambulance. “Je wordt tenslotte ingewerkt”.

Het is een gigantische klus. Het smalle trappenhuis dwingt ons om steeds de brancard nagenoeg rechtop te zetten. De mevrouw houdt zich kranig. De ambulancemedewerker loopt doodgemoedereerd achter ons naar boven en moedigt ons met een  ‘nog effe doorzette….’  aan. Volkomen bezweet en afgepeigerd bereik ik de zesde verdieping en we helpen mevrouw in haar eigen bed.

“Bent u zo zenuwachtig?”, vraagt de kraamheer aan me, als ik m’n koffie en gebakje naar binnen probeer te werken, terwijl mijn armspieren zich een ongeluk schudden in een poging zich te herstellen van de tocht naar boven. En zo ben ik mijn eerste ervaring rijker.

De man van de ambulance wordt de volgende dag door mijn eigenlijke begeleider volledig de mantel uitgeveegd. Hoe hij het in z’n hoofd haalt om een nieuwe onervaren onbedreven stagiair deze zware klus te laten doen en dan nog in de verantwoordelijke positie onderaan de brancard.

‘Huijer’, stelt hij zich voor. Hij excuseert zich voor het gedrag van de collega en geeft me z’n eerste instructies over hoe ‘we’ het werk samen gaan uitvoeren. Binnen korte tijd voel ik me bij hem volkomen op m’n gemak. We zullen samen nog het nodige meemaken deze twee maanden.

Wordt vervolgd.

Hij komt er niet meer in!

Het is avond en zoals vaker het geval is zit ze met gebogen hoofd op een stoel in haar eentje in een hoek van de huiskamer. Ze heeft haar damestas op schoot. Dat doen veel vrouwen, dus dat is niet zo bijzonder. Wat het bij haar echter bijzonder maakt is dat zij daar een erg gespannen houding bij heeft. En als je goed kijkt dan zie je dat zij met haar beide tengere, witte, sterke handen met kracht de sluiting van haar tasje dichtklemt. Heel zacht maar beslist zegt zij regelmatig: ‘Nee, nee…..hij komt er niet meer in….’.

Indertijd hebben we als hulpverleners eens in alle rust haar gedrag geanalyseerd, want we begrepen haar niet en dat had tot ernstig gevolg dat mevrouw zich, op haar beurt, niet door ons begrepen voelde. En dat is juist iets wat wij niet zomaar kunnen accepteren. We besloten er een keer in mee, en op in, te gaan en zo ontvouwde zich een tijd geleden de inhoud van haar innerlijke wereld.

Daar komen wel een aantal speciale deskundigheden bij kijken. In deze situatie kiezen we ervoor om een interpretatie toe te passen die staat beschreven in de Validation Theorie van Naomi Feil. Mensen met dementie bedienen zich vaak van symbooltaal. Daarmee drukken ze zich bijvoorbeeld via voorwerpen uit en dan zal je de dieperliggende betekenis moeten zien te ontdekken. Daar is soms ook moed, lef en durf voor nodig. Maar er is geen alternatief, behalve dan dat je het niet doet, waardoor een persoon zich misschien nooit meer begrepen zal voelen. In het geval van deze mevrouw zou het kunnen dat het damestasje symbool staat voor vrouwelijke intimiteit. Voor vagina. U begrijpt dat daar durf voor nodig is, en respect. Voor mevrouw, ja, maar ook voor de hulpverlener die het aangaat om dit zo mee te nemen in het kontakt.

‘Nee, nee…..hij komt er niet meer in….’, zegt ze en ik besluit bij haar te gaan zitten.
Ik moet dan kiezen uit: naast haar, tegenover haar, dichtbij, wat verder af, aanraken of niet. Oogkontakt? Talloze mogelijkheden die een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het al of niet welslagen van het kontakt. Naast haar zittend, zonder haar aan te raken, zeg ik: ‘Dat had hij ook niet mogen doen….” (ik realiseer me achteraf dat ik het zeg in de verleden tijd’. Sterker is: ‘Dat mag hij ook niet doen!’ want voor mevrouw gebeurt het in het Nu).
Na een korte, onbeweeglijke stilte kijkt mevrouw naar me op en zegt beslist en met scherpe stem: “Nee, maar hij doet het wel!” en blijft me strak aankijken.
Soms voel je uit het niets een ingeving komen, nagenoeg een zekerheid, een innerlijk weten. Een voelbaar, nog ongeweten drama, dat tot woord gaat komen. Vanuit die bron reageer ik met: ‘Dat horen vaders niet te doen…” .  met als een onmiddellijke reactie van mevrouw: “Nee, maar hij doet het wel!”

Bewijzen doe je zoiets nooit en we zijn op onze hoede voor te snelle of te eenvoudige aannames. Hier echter ontstaat een patroon van iets wat zij in ieder geval als waarheid ervaart en – als je er in meegaat- kan je merken dat zij zich in ieder geval begrepen voelt. In haar angst, haar alleen-zijn, haar momenten van afschuw, kilte, woede. Een begripvolle houding, inclusief de moed van de gesprekspartner om er de passende woorden aan te geven, bezorgen haar momenten van begrepen-worden, erkend- worden, saamhorigheid.
Je zou het willen kunnen oplossen, totdat je begrijpt dat al dat soort pogingen stranden op de harde, haast niet te verteren realiteit dat dat onmogelijk is en dat het je eigenlijk uit kontakt met haar houdt.

Sinds we het ‘weten’ zorgen we ervoor dat we haar regelmatig bejegenen op een wijze die we Validation noemen en Presentie. Een eeuwenoude wijsheid in een nieuwe mantel. Met als kernwaarde dat de beleving van mevrouw – en daarmee mevrouw zelf- de essentie is en derhalve centraal staat. Dat het ons er niet om begonnen is om iets van haar weg te willen halen of persé aan haar toe te willen voegen. Mevrouw ontmoeten in wie zij is. Onszelf aan haar aan te bieden, ‘om niet’,  om te zijn, te luisteren, om soms vanuit onze eigen diepte woord te geven aan het schijnbare onzegbare, waardoor er herkenning ontstaat en begrip. Dat zij ervaart dat zij geweten wordt en er toe doet. Waardoor zij mogelijk de veiligheid van een begrijpende ander ervaart.

Dat loslaten van doelen als: ‘haar gelukkiger maken dan zij nu is’, iets dat wel in de genen van hulpverleners lijkt te zijn gaan zitten, is voor velen al een grote opgave. Het aanleren en toepassen van vaardigheden in het maken en aangaan/afbouwen van kontakt is vaak eerder een noodzakelijke bewustwording van kundigheden die veel hulpverleners al onbewust toepassen. Eenvoudigweg het stellen van de juiste vraag.  Open of gesloten? Het maakt echt een wereld van verschil. De kundigheid en de moed om iets, waarvan je vermoedt dat het bij iemand speelt, te benoemen en vervolgens af te wachten of het bij de ander past of niet. Waardoor iemand zich herkend en begrepen weet. Dat!
Het durven hanteren van de accepterende stilte, waarin ongeduld doodeenvoudig niet past.

Als we er ruimte voor kunnen creëren dan kunnen er mooie momenten ontstaan. Het is nooit standaard, ze zijn van allerlei kleur, hoewel zich soms een patroon kan aftekenen. Een voorbeeld:

Mevrouw zit in de huiskamer, zoals hierboven wordt beschreven. Dan ga ik naast haar zitten. Stilte. Ook als zij zegt: .’Hij komt er niet meer in….’.  Stilte. Accepterende stilte. Dan leg ik voorzichtig mijn hand op haar handen. Haar handen zijn koud, verstijfd en vol kracht. De mijne zijn warm en ontspannen. Zij merkt dat en na een volle minuut zegt ze, wat zachter nu:  ….’Hij komt er niet meer in….’.

‘Zo is het’, zeg ik. Na enige tijd zegt zij resoluut: ‘Amen’. Na weer een volle minuut lijkt het alsof haar handen zich bewust worden van de mijne. Haar handen ontspannen zich, haar schouders volgen, zij zakt wat in en zucht.
Ik zeg: ‘Een zucht verlucht……’
‘Een hart vol smart…..’.  ‘ Zo is het’ reageer ik,
en het lijkt haast voorspelbaar wat er nu volgt….. en daar komt het: ‘Amen’. Zij sluit haar ogen. Niet van devotie, voel ik, maar van moeheid, overgave en rust. Ik streel haar ontspannen handen tot ik ze los kan laten en haar handen in elkaar vlecht. Dat maakt de gevoelsbaan rond namelijk. Zo kan ik haar met zichzelf alleen laten. Zo is het goed. Beter, in ieder geval.