Examen-bloopers

Oké, het is een beetje tricky om iets te vertellen vanuit examens waarbij erg gelachen is. Je wil mensen niet belachelijk maken. Ik herinner me minder situaties dan dat er voorgevallen zijn, maar deze onthield ik.

We beginnen met het vak psychologie. Docent Boudewijn heeft er zin in en heeft zijn vragen klaar. Ik vervul de rol van huis-gecommitteerde.

De student Johan, die eerst over de behoeften-piramide van Maslow is doorgezaagd,  krijgt de volgende vraag:
“Vertel me eens, wie was dan Pavlov”.

Voor diegenen onder de lezers van deze verhalen die Pavlov niet kennen: Pavlov was een russische fysioloog, die bekend werd door zijn test met honden die eerst kwijlen bij de combinatie van het krijgen van eten en een belletje dat dan rinkelt, en later alleen al bij het horen van dat belletje. De Pavlov-reactie, klassieke conditionering.

Johan krijgt de vraag ‘wie was Pavlov’, en zwijgt stil. ‘Weet ik niet”, zegt hij even later.
“Kom kom, gaat er geen belletje rinkelen als ik de naam Pavlov noem.” zegt de docent psychologie.

Nee, er ging geen belletje rinkelen.

Van een andere orde is het verhaal van Lucy, tweede jaars leerling, eindexamen somatiek.

Lucy komt het lokaal binnen waar de examens anatomie/pathologie afgenomen worden. Ik vervul wederom de rol van huis-gecommitteerde.  Lucy is zichtbaar nerveus. De eerste vragen beantwoordt ze aarzelend, waarna de docent anatomie een plaquette pakt, een dwarsdoorsnede van een orgaan, en deze voor haar op tafel legt.

“Wat zien we hier? ”, vraagt hij.
Voor Lucy op tafel prijkt de dwarsdoorsnede van een mannelijk geslachtsorgaan. Van de docent uit altijd wel een beetje een gewaagde zet.

Lucy kijkt naar de dwarsdoorsnede en vertrekt geen spier. Zij pakt het ornament vast, draait het een paar keer om z’n as, bekijkt het vanuit verschillende invalshoeken.

Met enige beslistheid zegt zij: ‘Een oor !’

De docent verschiet van kleur, houdt een opkomende schaterlach binnenboord en vervolgt: “Oké, vertel maar wat je zo ziet….”

Lucy wijst op de testikel en zegt: ‘Het binnenoor……’ Ze wijst op het verloop van de pisbuis en zegt: ‘de buis van Eustachius…..’. en  valt stil.

“Ja, we laten ons door jou geen oor aannaaien natuurlijk….”  zegt de docent en helpt haar uit de droom.
Het examen mondt uit in een onvoldoende, mede doordat de meeste andere vragen niet goed of niet werden beantwoord. Twee drieën, waarmee gezakt voor het tweede leerjaar.

In de pauze gaat het nieuws al gauw rond en de grappenmachine komt al snel op gang.

“Mag ik mijn oor bij jou te luisteren leggen? ”, vraagt iemand steels. “Ik heb daar wel oren naar”, zegt hij nog.
“Moet morgen mijn oren laten uitspuiten”, reageert een ander.
“En ik zal jullie even de oren wassen”, probeert nog iemand de vorige spreker te overtreffen.

Arme Lucy, het heeft haar wel een poosje achtervolgt, tot de lol er bij iedereen af was. Zelf kon ze er op een gegeven moment ook wel om schateren en bedacht ze zo haar eigen variaties op het thema.

Poortwachter zijn

Ik heb gedurende mijn loopbaan als docent verpleegkunde talloze examens afgenomen. Ik herinner me veel fijne momenten. Momenten waarop je met elkaar kunt vaststellen en vieren dat er op een goede manier een eindstreep is behaald. Enkele momenten blijven me bij, sommige zelfs met naam en toenaam. Daar was iets bijzonders mee.

Eindexamenkandidaten voor de opleiding tot verpleegkundige-B krijgen als laatste onderdeel een eindgesprek, waarin zij aangeven wat er volgens hen met de in de casus geschetste patiënt aan de hand is en wat de beste benadering zal zijn.

Bij het gesprek zijn aanwezig: een verpleegkundige uit de praktijk, een vakdocent en een rijks-gecommitteerde. Deze laatste heeft tot taak om te controleren of de examens aan de landelijke eisen voldoen. De docent verpleegkunde is voorzitter.
Tijdens het half uur voorbereiding op het gesprek ontwerpt de eindexamenkandidaat een behandel/verpleegplan. Tijdens het eindgesprek schetst hij dat plan voor de eindexamencommissie en wordt daarop bevraagd. Na 45 minuten beoordeelt de commissie de kwaliteit van de inbreng van de kandidaat en scoort voldoende of onvoldoende.

Ziekte van Huntington
De casus van dit eindgesprek gaat over een mijnheer die lijdt aan de ziekte Chorea van Huntington. Een ziekte waarbij hij, o.a. door spasmen in de armen, niet meer in staat is om met bestek zijn eten naar binnen te werken. Hij gebruikt daarvoor zijn vingers. Dat leidt tot stevige opmerkingen bij medepatiënten, waarvan steeds wordt gevraagd om netjes met vork en mes te eten.  Eén van de vragen bij de casus is dat de eindexamenkandidaat voorstellen doet, hoe hij vindt dat er met mijnheer omgegaan moet worden.

Op een bepaald moment stelt de leerling-verpleegkundige, dat wat hem betreft de patiënt moet worden onderworpen aan een gedragstherapeutische interventie, met behulp van een tokon-economy-systeem, om hem te dwingen weer met mes en vork te eten.
Ik schrik me een hoedje. Pas later, als ik erop reflecteer weet ik: dit was voorspelbaar bij deze leerling. Ik had het eerder bij hem meegemaakt. Zijn idee komt er namelijk – vergelijkenderwijs- op neer dat je de suggestie doet om bij iemand, die een halfzijdige verlamming heeft, te eisen dat hij weer op twee benen leert staan. Een onmogelijkheid.
Het verbaast me achteraf dus niet. Want eerder al was er een situatie in de praktijk waarbij de leerling een grove miskleun had gemaakt. In dit geval bij de verpleging van een manisch psychotische vrouw met seksuele ontremming. In haar ontremming wilde zij weer eens voelen hoe een mannelijk geslachtsdeel voelde en de leerling had haar haar hand in zijn broek doen steken. Meer dan alleen een blunder. Grensoverschijdend en super-dom. Mevrouw had na haar psychose nog haar heldere herinnering hierover en heeft zich te pletter geschaamd. Tot een klacht kwam het toen niet.
In die situatie werd de leerling de hand boven het hoofd gehouden en hij werd gespaard.

De misser die ikzelf bij dit eindgesprek bega is dat ik zó geraakt word door zoveel dommigheid, er verbouwereerd door ben, boos word en bij mijn beoordeling van het gesprek aangeef dat ik vind dat de kandidaat niet mag slagen als hij dit soort indrukwekkende blunders maakt.

Ik vermoed dat ik de commissie daarvan had kunnen overtuigen als ik rustig was gebleven. In dit geval ging dat mis. Mij werd verweten dat ik persoonlijk geraakt was en daarmee niet meer objectief kon zijn naar de kandidaat, aldus de praktijkverpleegkundige. Dat ik zelf twijfels had over de objectiviteit van de praktijkverpleegkundige (men kwam al eerder mee als collega en advocaat van de kandidaat in deze gesprekken) slikte ik in. Dat was ook nooit hard te maken.
Met de opmerking van de vakdocent dat de kandidaat vast geschikte collega’s zou hebben mocht hij in de praktijk nog wat te leren hebben, kreeg deze kandidaat – onder het gezag van de rijksgecommitteerde- het voordeel van de twijfel.
Het deed mij pijn, maar formeel had men wellicht gelijk. En het is niet de eerste keer dat er personen bij en over de eindstreep komen, terwijl er gegronde redenen zijn tot grote zorg over hun kwaliteiten. Zoiets komt vaker gedurende mijn werkzame leven voorbij. Als latere opleider en supervisor heb ik daar een betere vorm in gevonden.
Men leert altijd, dus ook ik.

Later maak ik veel werk van het fenomeen ‘Cesuur’, de meetlat waarlangs je een student en zijn/haar prestaties legt om de prestaties met elkaar te kunnen vaststellen. Zo’n ‘cesuur’ moet je als opleider helder krijgen en maken. De toetssteen. Die ook helderheid moet geven aan de studenten over wat er verwacht wordt en waar je op beoordeeld wordt.

En met elkaar op scherp zetten dat je Poortwachter bent. Als opleider, als collega/werkbegeleider en mede-toetser. Je bent er verantwoordelijk voor dat iemand op eigen kracht het veld ingaat, tot de beroepsgroep wordt toegelaten, op mede jouw verantwoording.  Dan is wat mij betreft ook niet steeds de toets-prestatie doorslaggevend. Ooit liet ik een eindgesprek stilleggen en vroegtijdig afsluiten toen een leerling geen woorden had. In de stilte was zijn aanwezigheid als een weldaad. Naar inschatting van de commissie een goede verpleegkundige, met name voor de patiënt die niet uit de voeten kan met het vele verbale geweld zoals je dat vaak in de praktijk wel tegenkomt. De man ‘ voelde en wist’  zichtbaar van binnen alles. Wel arbitrair. Klopt. Ik neem van harte de verantwoordelijkheid 😉

Een brief die ik stuurde aan de dochter van een vrouw met dementie, die uit huis geplaatst moest worden en waarbij de dochter zich voor dilemma’s geplaatst weet.

Beste Judith,

(Een brief op verzoek aan een dochter die haar moeder zal wegbrengen naar een tehuis)

Wat je schetst is een van de moeilijkste dilemma’s in je leven: een besluit nemen dat bepalend is voor het verloop van andermans leven.

Ik kan je geen direct advies of iets dergelijks geven, wel een beschouwing, zoals ik zelf tegen dit soort dilemma’s aankijk.

Naar mijn idee is de beste basis van waaruit je een beslissing over iemand anders’ leven gaat nemen dat je dat doet vanuit een besef van een volledige verantwoordelijkheid. Een verantwoordelijkheid welke je ook zult moeten dragen. Nog beter: een verantwoorde-lijkheid die je ook wil dragen, die je niet zomaar aan een ander wilt overlaten, hoe verleidelijk ook vanwege je eigen pijn.

Dan helpt het je dat je bent doordrongen van het besef van waaruit je dat doet.

Naar mijn idee is Liefde het enige echt geoorloofde motief. Liefde kent vele verschijningsvormen. De vorm die zich hier aandient is misschien: de uit Liefde voortvloeiende zorg voor iemand die zelf niet meer over zijn of haar eigen leven kan beslissen.

Het leven van ieder mens beweegt zich tussen frustratie en acceptatie.
Het is frustrerend dat het leven van je moeder loopt zoals het loopt, dat ze ziek is, dat ze niet meer volledig voor zichzelf kan zorgen, vanuit haar eigen wens te kennen heeft gegeven niet haar huis uit te willen.                                                                                    Aan de kant van frustratie zit alles wat we ons wensen, hoe het leven zou moeten zijn, allerlei voorwaarden waaronder wij ons beter en gelukkiger zouden voelen, over het leven, over en met de ander, over en met onszelf, ons eigen zelfbeeld, als maar aan dat of dat zou worden voldaan….als de ander maar….

Aan de kant van acceptatie ligt verzoening met de realiteit, de werkelijkheid van het bestaan. Het leven leven zoals het stroomt, zoals het is. Ons verstaan met het feit dat alles vergankelijk is,  terwijl wij als mensen graag streven naar behoud , vooral van dingen die ons welkom zijn. Dat is niet de werkelijkheid. Alles verandert voortdurend. Onze behoefte om ons vast te willen houden aan de vorm, aan onze gedachten over hoe het zou moeten zijn, is de voornaamste reden van onze pijn. (Onder deze laag van leven ligt nog een diepere, een andere bewustzijnslaag, een meer universele bron van leven en levenswijsheid. Daarvoor is een innerlijk zoeken en vinden nodig en stilte temidden van alle herrie buiten en in jezelf.)

Ieder mens dat oud wordt zou mogen beseffen dat er een moment komt dat hij niet zonder zorg van anderen kan. Is het een kwestie van persoonlijke rijping om dan bij voorbaat het proces van acceptatie door te maken dat je tegen die tijd niet teveel van anderen mag verlangen om je leven in stand te houden zoals je dat het liefst zou willen?

Niet om moeders te vergelijken, maar met mijn moeder hebben we een gezellige bijeenkomst gehouden in ons ouderlijk huis en, in onze aanwezigheid, is zij in de auto gestapt op weg naar haar tehuis. En ze is daar, naast gezellige momenten, verduveld eenzaam of in ieder geval erg alleen geweest. Maar ze wist het: het hoort bij het leven.

Aan de kant van acceptatie ligt ook de betekenis van vergeving. Mijn moeder heeft er nooit enige twijfel over laten bestaan dat ze van ons hield zoals wij waren en ook nooit over het feit dat ze het ons vergaf dat we niet haar leven konden leven.

Desondanks is het proces van vergeving van jezelf een emotioneel proces dat zich in jezelf moet voltrekken. Dat is ook de reden dat je een dergelijk besluit, over het al of niet door laten gaan van de verplaatsing van je moeder, niet door anderen mag laten nemen. Het zou je de valse ruimte geven om achteraf de ‘schuld’ bij anderen te leggen. Waarbij je het risico loopt de ervaring te missen dat er geen sprake is van ‘schuld’. Je bent er hooguit mee gestopt om je te verzetten tegen de werkelijkheid en de normale loop van de dingen.

Gemoedsrust is gelegen in het besef dat je gedaan hebt wat je wilde en kon doen. Dat je ervoor zorgt, en ook dat is verantwoordelijkheid, dat je eigen leven niet te ver van de rit gaat door het leven en het niet te voorkomen en voorspelbare lot van een ander.       Gemoedsrust is gelegen in het gegeven dat je namens de ander tot de beste optie gekomen bent. Een plek uitzoeken waar iemand zich zo maximaal mogelijk op zijn gemak zal kunnen voelen.

De plek: wat je beschrijft klinkt goed. Wat van belang is, naar mijn mening, is dat zij daar mag doen wat zij wil of nodig heeft.  Enige aandrang van diverse kanten om haar tot dingen te stimuleren, prima. Maar geen verplichte nummers. Niet op de huiskamer hoeven zijn, op haar eigen kamer mogen zijn als dat voor haar beter voelt. Als zij al geen sociaal mens was dan wordt zij dat misschien ook niet meer, hoewel je dat met dementie nooit weet hoe iemand zich nog ontpopt. Dat soort dingen kun je van tevoren afstemmen en vastleggen.

Heimelijkheid? Waarom stiekem? Ik kan niet ontkennen dat een veel voorkomend en verschrikkelijk gevoel bij opgenomen dementerenden is:  het gevoel van verraad.            Ik kan het niet voor jou of jullie zeggen, maar zelf zou ik er nooit voor kiezen. Echt helemaal nooit. Verraad is het ergste wat je kan overkomen. En ook het ergste waar de ander je van kan beschuldigen, laat staan met een kern van waarheid erin. Maar misschien heb ik wat te leren en kan je me duidelijk maken wat een reden kan zijn om zo te moeten handelen?

Zorg dat je gewapend bent en bestand bent tegen een mogelijke reactie van aantijgingen en fel verwijt. Verwacht geen volledige berusting en overgave. Vechten en verzet is een teken dat er nog echt leven in iemand zit. Je hebt misschien wel vaker iemand uit liefde, verantwoordelijkheid en vanwege de loop der dingen ergens heen moeten brengen?

Ik weet niet wat dit bijdraagt. Overeind blijft dat je het zelf moet doen. Zal ik het eens anders zeggen: dat je het zelf mag doen. Zo te merken heeft je moeder je opgevoed tot een volwassen, zorgvol, zorgvuldig en gewetensvol mens. Een mens dat in staat is tot het maken van lastige keuzes en het nemen van noodzakelijke beslissingen. Klopt dat? Dan kun je ook naar eer en geweten handelen, ook al lijkt het in eerste instantie niet te stroken met wat je opvoeder je bijgebracht heeft? Van belang blijft dat je een beslissing neemt binnen een bepaald licht. Ik peil zoiets af aan een ervaring van liefde en acceptatie van het verloop van het leven. Voor jou kan ik dat niet invullen. Maar zoek je eigen toets, die heb je.

Sterkte met alles. Ik hoor graag van je terug.

Hartelijke groet, Ron Overtoom.

Innerlijke Snaren

Daar waar woorden geen betekenis meer hebben
waar begrip op denknivo verdwijnt
waar begrijpen en begrepen worden
wordt bepaald door voelen en ervaren en
vooral het zoete strelen van mijn innerlijke snaren
uitmaakt of ik mij geliefd weet en herkend
hunker ik naar klanken die binnen in mij
maar ook verder dan mijzelf reiken
en niet alleen mijn hart en ziel
maar dat van alle mensen kent.

 Ron Overtoom.

Tekst uit een folder van mijn training m.b.t. het gebruik van
muziekinstrumenten bij het maken van contact met personen met dementie.

Zoon

Ook deze ervaring is er éen die te maken heeft met ‘maximale benadering met behoud van distantie’, de gulden regel voor de professionele afstand die je als hulpverlener moet aanhouden ten opzichte van hulpvragers.

Het is altijd zo dat je in de functie van hulpverlener zélf instrument bent. Je bent geen apparaat, geen machine, die functies en taken uitvoert zonder er als persoon bij betrokken te zijn. Dat betekent dus ook dat je gaandeweg in de uitvoering van het vak door moet krijgen wat je Zelf allemaal meeneemt aan geschiedenis, aan verlangens en behoeften. Om je niet te laten meeslepen door eigen drijfveren, al of niet door de patiënt* of situatie aangewakkerd. Je moet daar gevoel voor krijgen, en verstand van krijgen, en zicht op krijgen. Zelfreflectie is een must. Intensieve zelfreflectie. Al of niet onder begeleiding van een deskundige op dat gebied.

Kan dat ‘in vervoering raken’ door iemand, door een patiënt, altijd kwaad? Nee. Ik vind zelfs dat geraakt worden door iemand, die je zorg nodig heeft, veel bijdraagt aan je mate van betrokkenheid en inzet. Ik gun mezelf straks ook betrokken, liefdevolle, gepassioneerde mensen om me heen. Voorwaarde is, dat ik nog steeds kan vaststellen dat het om míj gaat en om hoe ík de dingen het liefste wil, zolang dat nog kan. Zie hier ook mijn tekst op ‘Laat me’, dat ik schreef voor mijn lessen over het omgaan met mensen met dementie, te vinden op ‘Bijlagen’.

Mijnheer Haver heeft uitgezaaide alvleesklierkanker. Zo. Dat is eruit. Hij heeft, samen met zijn vrouw, besloten om zich niet te laten behandelen, als dat al mogelijk zou zijn bij deze aandoening. Weinig tot geen kans van slagen. Geen kans bij hem.  MIjnheer Haver wil graag op waardige wijze aan z’n eind komen en vindt niet dat hij overmatig moet hoeven lijden aan de gevolgen van de ziekte.  Anno 1974 wordt er behoorlijk heimelijk gedaan over iets als euthanasie. De wet luistert nauw en medici zijn op hun hoede niet over de wettelijke schreef te gaan.

Ik ben graag op de kamer bij mijnheer Haver. We hebben fijne gesprekken en gaan de moeilijkste thema’s niet uit de weg. Hij vindt me sympathiek, dat merk ik en dat zegt hij.

‘We hebben zelf geen kinderen’, zegt hij. ‘Dat was ons niet gegeven’.  ‘En als ik er wel éen had gehad, dan had ik graag een zoon gehad zoals jij. Ik mag je erg graag’.

‘Dat is dan geheel wederzijds, mijnheer Haver. Ik vind u erg sympathiek en kan waarderen hoe u uw lijden draagt. ‘
“Daar doen jullie ook aan mee’, zegt hij, waarbij hij doelt op de injecties pijnstillers die hij door ons krijgt toegediend.

‘Kijk, daar heb je ‘m ‘, zegt hij tegen zijn vrouw als ik de kamer opkom en zij bij hem is.  Het maakt me verlegen en trots tegelijk. Dat gevoel dat je werkelijk iets voor iemand betekent, dat je ertoe doet. Dat is fantastisch. Als het waarachtig is. En dat is het.

De frequentie van het geven van pijnstillende injecties mag vanaf vandaag door mijnheer Haver zelf worden bepaald. De arts laat het aan hem over. In die zin, als mijnheer zegt ondraaglijke pijn te hebben, dan mag hij om een injectie vragen.

Als ik na een vrije dag terugkom tref ik een leeg bed. Ik moet even slikken. Minstens.

Het zal een jaar of drie later zijn als een mevrouw me in Haarlemse binnenstad staande houdt en zegt: ‘Jij bent toch Ron?’. Ik herken haar niet éen, twee, drie…’Ik ben mevrouw Haver’. En meteen gaat dat luikje open. Ze bedankt me alsnog hartelijk voor de fijne zorg en herinnert me eraan dat haar man erg op me gesteld was, als was ik een zoon voor hem. We delen de wederzijdse sympathie en schudden elkaar de hand als afscheid. Het ging haar gelukkig goed. Het waren altijd al mensen om het Leven te omarmen.

Sex in the City

What the hell, zou je zeggen, is me dat de moeite en alle sores waard? Laat maar gewoon gaan, het duurt maar even.

Wat is er aan de hand? Het is nu avond, dus gewoon doordeweeks. Zondag is Eric binnen gebracht met de ambulance na een aanrijding. Hij zat op de motor en is gecrashed.  Hij is lid van ‘de club’. Van de Hells Angels. Ze waren met een paar aan het toeren en vlak voor hen ging er in het verkeer iets ernstig mis. Dikke pech. Het is niet zijn schuld, maar hij moet er wel voor boeten met een dubbele beenbreuk. Hij ligt op de aller-achterste kamer, in z’n eentje, en hangt – oneerbiedig gezegd- in de touwen. Van zijn benen zijn de botten herplaatst en de gewichten blijken nodig om alles even op hun plaats te houden. Meteen zondagavond na de OK is er al bezoek. Een hele serie makkers op motor parkeert voor de hoofdingang van het ziekenhuis en gaat ongevraagd naar binnen op zoek naar waar hun maatje gestald is. Hij wordt gauw gevonden en de collega-Angels wensen hem sterkte. Eerst wil er nog iemand blijven waken, maar dat kan die persoon uit zijn hoofd worden gepraat. Wél een mooi gebaar.

Vanavond laat komt er een aantal compleet onverwacht – en buiten het bezoekuur, dat in die tijd op pl. 30-45 minuten in middag en avond staat- langs voor Eric. Als het hoofd van de avonddienst hen dan de toegang wil weigeren, dan doet éen van de makkers zijn leren jack half open en laat daar – quasi nonchalant, met een ‘weet u het zeker?’,  de daar verborgen serie messen zien.  Een indrukwekkend gezicht en toegang is nu verzekerd. Het avondhoofd is te overdonderd om er iets tegen te ondernemen.  In de groep makkers beweegt zich ook een jonge vrouw. Ook zij is in een Hells Angels-jackje gekleed, maar verder is van motorkleding geen sprake. Rokje en hakken. De groep gaat naar de aller-achterste kamer en gaat naar binnen, begroet Eric. Even later komen alle mannen naar buiten en posteren zich voor de kamer op de gang. En wachten. Dat duurt even.

Na enige tijd komt de groep, met de jonge vrouw, de gang door en gaat- vriendelijk groetend en met een lach- richting uitgang. De motoren worden gestart en weg zijn ze.

Mijn collega gaat even bij Eric kijken, die het ongetwijfeld goed maakt. Alleen zullen de gewichten weer even op orde moeten worden gebracht, anders kloppen de verhoudingen niet.

Eh, tegenhouden? Risico’s nemen? Politie erbij halen? What the hell. Gewoon laten gaan. Het duurt maar even.